De gemeenteraad van Eijsden-Margraten nam op 7 november 2023 een motie aan om rechtspersoonlijkheid toe te kennen aan de natuur in de gemeente. Het college werd gevraagd onderzoek te doen naar de mogelijkheden. Dit heeft geleid tot een rapport van Wageningen University Research, samengesteld door dr. Robert Baayen en drie andere onderzoekers.
De onderzoekers stellen vast dat een gemeente niet de bevoegdheid heeft om rechtspersoonlijkheid toe te kennen aan de natuur. Er kan wel een rechtspersoon (zoals een stichting of vereniging) worden opgericht met het doel om de belangen van de natuur te behartigen. Deze rechtspersoon kan proberen de besluiten van de gemeente te beïnvloeden. De gemeente kan ook zelf de belangen van de natuur sterker behartigen in haar omgevingsbeleid door het bepalen van de functies van een locatie en het vaststellen van regels. Dat kan ten koste gaan van ander beleid, zoals het bevorderen van landbouw en woningbouw.
De gemeente zou gronden kunnen overdragen aan de Stichting Limburgs Landschap, die al het doel heeft om natuur en landschap te behouden. De onderzoekers melden dat andere landen, zoals Ierland, in hun wetgeving meer mogelijkheden hebben om rechtspersoonlijkheid te verlenen aan de natuur. Het oprichten van een ‘natuurschap’, zoals door Tineke Lambooy is geopperd voor de Waddenzee, zou eerst door de wetgever moeten worden mogelijk gemaakt.
Het rapport is het zeker waard om te bestuderen en biedt voor mij als ‘betrokken leek met kennis’ nieuwe informatie en perspectieven. Toch is het jammer dat het rapport een afwijzende toon heeft als het gaat om het erkennen van de rechten van de natuur. Er wordt te gemakkelijk gesuggereerd dat een stichting met als doel het beheren van een landschap vanuit de erkenning van de rechten van de natuur hetzelfde zou doen als een stichting provinciaal landschap. Ook wordt gesteld dat Nederland de voogdijconstructie kent voor kinderen, maar dat deze voor de natuur pas mogelijk zou zijn als de wetgever rechtspersoonlijkheid voor de natuur creëert. Volgens mij bieden voogdijconstructies juist nieuwe mogelijkheden zolang rechtspersoonlijkheid niet is geregeld. Een gemeente zou een voogd voor een gebied kunnen aanstellen, ongeacht het eigendom, aan de voogd spreekrecht verlenen en middelen beschikbaar stellen om haar taak te kunnen vervullen. Hiervoor is nader onderzoek gewenst, zoals de onderzoekers terecht opmerken (blz. 55), maar dat kan ook actie-onderzoek zijn, waarbij in de praktijk ervaring wordt opgedaan (notitie van de redactie, i.c. Nico Landsman).